เครือข่ายต้นไม้ขี้เหงา

มีข่าวคราวความคืบหน้าโครงการปลูกกล้วยป่ามาฝากครับ
โครงการนี้มีชื่ออย่างเป็นทางการว่า โครงการปลูกกล้วยป่าเพื่อฟื้นฟูระบบนิเวศดอยหลวงเชียงดาว
มีองค์กรพัฒนาเอกชนที่ชื่อ ‘โครงการจัดการลุ่มน้ำแม่ปิง’ ของพี่อ้วน นิคม พุทธา เป็นพ่องาน
แล้วก็มีเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดอยหลวงเชียงดาว
และกลุ่มเยาวชนลุ่มน้ำแม่ปิงประมาณ 200 คน ร่วมเป็นพันธมิตร
โครงการนี้ตั้งใจว่าจะปลูกกล้วยป่า (กล้วยแดง) ให้ได้ 3,000 ต้น
บริเวณรอบดอยหลวงเชียงดาว กินพื้นที่ประมาณ 100 ไร่
ในเขตบ้านนาเลา ตำบลเชียงดาว อำเภอเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งอยู่ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า

งบประมาณของโครงการนี้เบ็ดเสร็จแล้วอยู่ที่ 95,000 บาท
หลักๆ เป็นค่าใช้จ่ายในการเตรียมหน่อกล้วยและการขนย้ายจาก 7 ตำบล
แล้วก็ค่าอาหารและที่พักสำหรับเยาวชนที่มาร่วมปลูกกล้วย ในรูปแบบของค่าย 3 วัน
ระหว่างวันที่ 5-7 มิถุนายน 2552
เนื่องจากโครงการนี้ยังหาผู้สนับสนุนด้านงบประมาณไม่ได้
เลยอาศัยวิธีบอกบุญกันไปเรื่อยๆ
ถ้าหางบประมาณได้น้อยกว่าที่ตั้งใจไว้ก็ยังดำเนินงานกันต่อครับ
เพียงแต่คงต้องลดจำนวนกล้วย และจำนวนเด็กลง

ในงาน Greenday ที่ผ่านมาของนิตยสาร a day มีคนช่วยบริจาคสมทบทุนไปแล้ว 5,000 บาท
ถ้าใครอยากช่วยบริจาคเพิ่มก็เชิญได้ที่
บัญชีออมทรัพย์ ธนาคารกรุงไทย สาขาเชียงดาว
ชื่อบัญชี โครงการอนุรักษ์ลุ่มน้ำแม่ปิง
เลขบัญชี 516-1-35859-9

สำหรับผู้ที่อยากไปร่วมลงแรง
พี่อ้วนแนะนำว่าควรมาถึงเชียงดาวในช่วงเช้าตรู่ของวันเสาร์ที่ 6 มิถุนายน
หากเดินทางมาจากกรุงเทพฯ ก็ขึ้นรถทัวร์ไปลงที่เชียงดาวได้เลย
ถ้ามาจากตัวเมืองเชียงใหม่ หรือจังหวัดอื่นๆ ก็พาตัวเองมาถึงตลาดเชียงดาวให้ได้
จากนั้นพี่อ้วนจะส่งรถมารับไปพักกันที่ค่ายเยาวชน ใกล้ๆ กับดอยหลวงเชียงดาว
แนะนำว่าก่อนจะเดินทางมา ควรแจ้งคุณทิพย์ล่วงหน้าก่อนนะครับ
คุณทิพย์จะได้ทราบว่าต้องเตรียมที่พัก อาหาร และรถ สำหรับคนจำนวนเท่าไหร่
แจ้งคุณทิพย์ได้ที่อีเมล pingwatershed@yahoo.com, nammaeping@gmail.com
หรือโทรศัพท์ 053 455 785, 086 654 3952

ถ้าใครอยากจะรู้จักกล้วยป่าเพิ่ม ผมมีบทสัมภาษณ์พี่อ้วนเรื่องกล้วยป่ามาฝากครับ
เป็นการคุยกันตอนที่ผม นิ้วกลม และสาวผู้โชคร้าย ได้เจอพี่เขาโดยบังเอิญที่เชียงดาว
อันที่จริง พี่อ้วนคุยเรื่องสนุกๆ และน่ารู้มากมาย แต่มันไม่ค่อยเกี่ยวกับกล้วยป่าเท่าไหร่
เอาไว้มีโอกาสเหมาะๆ เมื่อไหร่ จะเอามาลงให้อ่านกันนะครับ

***************************************************************

ทำไมพี่อ้วนถึงสนใจกล้วยป่าครับ

ป่าไม้ในประเทศไทยเรียกว่าป่าเขตร้อน ในโลกนี้มีป่าเขตร้อยแค่ 7 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ทั้งโลก นอกจากป่าเขตร้อนจะมีพันธุ์ไม้ที่หลากหลายอย่างเช่น ไม้ไผ่ ไม้ดู่ ไม้แดง ไม้สัก ไม้ตระกูลปาล์ม แล้วก็มีไม้ตระกูลกล้วย เราจะเห็นว่าประเทศอินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ มาเลเซีย อินเดีย เขมร พม่า ขึ้นไปถึงจีนมีกล้วยกระจายอยู่หลายสายพันธุ์ คนในแต่ละภูมิภาคก็รู้จักการนำกล้วยมาใช้ประโยชน์ในด้านต่างๆ

บทบาทของกล้วยหลักๆ มีอยู่ 2 เรื่อง คือ บทบาทต่อคนท้องถิ่น ในการเป็นอาหาร ยารักษาโรค ใช้ในพิธีกรรมต่างๆ ไม่ใช่แค่ผลเท่านั้น แต่รวมไปถึงใบและลำต้นด้วย

อีกบทบาทมีต่อระบบนิเวศ สัตว์หลายชนิดได้พึ่งพาอาศัยกล้วยเป็นอาหาร ผมเคยตามช้าง ช้างรู้ว่าดงกล้วยอยู่ตรงไหน เมื่อโขลงช้างมาที่ดงกล้วยมันจะใช้เวลานานในการหากินกับดงกล้วย มันใช้งวงตวัดใบอ่อนกิน แล้วก็เอางวงลอกกาบข้างนอกออกแล้วกินเนื้อในต้นกล้วย บางทีก็เอาต้นกล้วยมาฟาดไล่ยุง พฤติกรรมของช้างป่าไม่ได้กินล้างกินผลาญ กินแล้วก็ไป อีกสักเดือนสองเดือนกล้วยก็งอกขึ้นมาทดแทน กล้วยเป็นเหมือนโรงงานผลิตอาหารให้กับสัตว์ในป่า หมีกินหยวกข้างใน หมูป่าก็กินหยวกข้างในแล้วก็กินหน่อ พวกเม่นปีนขึ้นไปกินผลสุก ชะมดอีเห็นก็กินผล หมูหริ่งหมาหริ่งขุดลงไปกินเหง้ากล้วย ที่ผมรู้เพราะผมเคยเก็บขี้ของสัตว์แต่ละชนิดมาศึกษาก็พบเมล็ดกล้วยในขี้สัตว์ นก กระรอก กระแต ลิง ชะนีก็กินกล้วย ถ้าป่าตรงไหนมีดงกล้วยนั่นเป็นหลักประกันได้ว่าสัตว์ป่าอยู่ได้ เพราะทุกส่วนของกล้วยคืออาหารของสัตว์ป่า

กล้วยมีบทบาทสำคัญในการรักษาความชุ่มชื้นในป่า ความชุ่มชื้นในป่าเป็นเรื่องสำคัญมากเพราะถ้าไม่มีความชื้นการย่อยสลายจะไม่เกิด ถ้าการย่อยสลายไม่เกิด ชีวิตก็ไม่เกิด การย่อยสลายเป็นเรื่องที่สลับซับซ้อนมาก ใบไม้ที่ร่วงลงมาเหมือนห่มดินเลยนะ ช่วยรักษาความชื้น อุณหภูมิ ปลวก มดจะช่วยย่อยสลายใบไม้ในขั้นแรก แล้วก็จะมีรา จุลินทรีย์มาย่อยสลายอีกที ให้กลายเป็นปุ๋ยของต้นไม้ พอเมล็ดพันธุ์ใหม่ๆ มาเจอปุ๋ย เจอความชื้น มันถึงเจริญงอกงาม ในดงกล้วยมีความชื้น เมื่อเกิดไฟป่า ไฟก็แค่ลวกต้นกล้วย พอถึงฤดูฝนกล้วยก็เจริญเติบโตขึ้นมาใหม่ หรือถ้าตรงไหนมีดงกล้วยหนาทึบ ไฟป่าจะมาหยุดตรงขอบดงกล้วย เป็นแนวกันไฟแบบธรรมชาติ

กล้วยเป็นตัวกักเก็บน้ำด้วย ในฤดูฝนพอฝนตกลงมา กล้วยจะเก็บน้ำไว้ พอเก็บเต็มที่ไม่ไหวแล้วก็จะสร้างลูกหลานขึ้นมาอย่างรวดเร็ว มีหน่อกล้วยออกมามากมายในฤดูฝน พอถึงฤดูแล้งก็คายน้ำออกมาทางใบ ทางลำต้น เป็นกระบวนการทางธรรมชาติที่ละเอียดอ่อนมาก

เวลาฝนตกลงมาในป่า ในป่าที่เป็นดินลูกรังหรือดินทราย ตรงไหนที่มีใบไม้ปิดอยู่พื้นจะสูงขึ้นเป็นแท่งดินเลย เพราะรอบๆ ถูกกัดเซาะไปหมด เหมือนเจดีย์เล็กๆ เต็มไปหมด มันมีความสัมพันธ์ระหว่างเม็ดฝนกับหน้าดิน ในป่าที่มีเรือนยอดชิดติดกันจะช่วยลดแรงกระทบของฝนต่อหน้าดิน เรือนยอดของต้นไม้หรือพุ่มของมันจะช่วยลดแรงกระแทกของฝนได้ แทนที่จะกระแทกหน้าดินกลับไหลอาบชโลม เคยนั่งดูฝนตกในป่าไหม มันอาบชโลมลงมาตามเปลือกไม้ เปลือกไม้ก็เก็บน้ำไว้ แล้วตามคาคบก็มีเฟิร์น เถาวัลย์ กล้วยไม้ ก็ช่วยกักเก็บน้ำอีก ถ้าหน้าดินมีขอนไม้ ใบไม้ ก็ช่วยกักเก็บน้ำฝนไว้อีก โดยสรุปคร่าวๆ น้ำฝนที่ตกลงมา 100 เปอร์เซ็นต์ ผืนป่าที่อุดมสมบูรณ์จะกักเก็บน้ำไว้ได้ 80 เปอร์เซ็นต์ แล้วก็ปล่อยให้ไหลลงหน้าดินไปเป็นน้ำบนผิวหน้าดินประมาณ 20 เปอร์เซ็นต์ ป่าที่มีคุณภาพดีจะมีระบบการกลั่นกรองที่ดีมาก น้ำที่ไหลออกมาจะไม่ขุ่นเลย หรือขุ่นแป๊บเดียว จะไม่มีตะกอนขุ่นเป็นโอวัลติน

กล้วยมีความสัมพันธ์กับการชะล้างหน้าดินคือ ใบกล้วยมันใหญ่ ในป่าที่อุดมสมบูรณ์ใบจะไม่แตกเลย แผ่ใหญ่มาก แต่ถ้าเป็นช่องลม ใบกล้วยจะแตก คนปกาเกอญอเลยบอกกันว่าเวลาจะสร้างบ้าน หรือทำไร่ ถ้าอยากรู้ว่าตรงไหนเป็นช่องลมให้ดูที่ใบกล้วย ใบกล้วยใหญ่ก็เลยรองรับแรงกระแทกของฝนได้ ถ้ากล้วยขึ้นมาหนาแน่นแบบถี่ๆ เศษไม้เศษหญ้าก็จะไหลมาติดที่กอกล้วย ทำให้เกิดดินตะกอน เป็นการป้องกันการชะล้างหน้าดิน พอหน้าดินมา ความชื้นมา พอเมล็ดพันธุ์เดินทางมาถึงก็สามารถเจริญเติบโตได้ อีก 5 ปี 10 ปี 20 ปี ตรงนี้ก็จะกลายเป็นกลุ่มพืช เป็นสังคมพืชที่มีความหลากหลายขึ้น

ถ้าเราเอากล้วยบ้านไปปลูกในป่าได้ไหม
ได้ แต่ลูกของมันจะมีเมล็ดมากขึ้น เพราะถูกผสมกับกล้วยป่า เราเคยกินกล้วยน้ำว้าแล้วเจอเม็ดไหม นั่นแหละมันมีการผสมของกล้วยป่า กล้วยบ้านที่ผสมกับกล้วยป่าต้นจะแข็งแรง ลูกจะเล็กลง

ทำไมที่ผ่านมาถึงไม่มีใครสนใจปลูกป่าด้วยกล้วยเลยล่ะครับ
ในมุมของผม อาจจะมี 2 อย่าง อย่างที่หนึ่งคือไม่มีความรู้ว่าการปลูกป่าเพื่อฟื้นฟูระบบนิเวศสมควรจะใช้ไม้ชนิดไหน กรมป่าไม้หรือหน่วยเพาะชำกล้าไม้จะเพาะแต่ไม้ดู่ ไม้แดง ไม้มะค่า ไม้ยูคา ไม้พื้นๆ งานวิจัยว่าไม้ชนิดไหนมีคุณสมบัติในการเป็นไม้เบิกนำ ฟื้นฟูระบบนิเวศ เป็นอาหารสัตว์ หรือชาวบ้านใช้ประโยชน์ได้ ก็น่าจะมีอยู่แต่ไม่ได้ถูกนำออกมาใช้

อย่างที่สอง มันขายไม่ได้ ถ้าขายได้คนคงปลูกกันเยอะ เราน่าจะใช้ใบตองมันมากขึ้น เมื่อก่อนโรงงานแหนม โรงงานหมูยอ เขาใช้ใบตองเป็นคันรถเลยนะ แต่พอหาใบตองไม่ได้ก็หันไปใช้พลาสติกแทน ถ้าเปลี่ยนกลับมาใช้ใบตองเหมือนเดิม ใบตองก็จะเป็นพืชเศรษฐกิจ ป่าที่สมบูรณ์ของสองฝั่งแม่น้ำปิงมีศักยภาพที่กล้วยจะเกิดทดแทนสูงมาก ยิ่งตัดยิ่งออก ในฤดูฝนนี่ตัดขายได้ทุกเดือน ก้านกล้วย กาบกล้วยก็น่าจะแปรรูปเอาเส้นใยมาใช้ทำสิ่งทอหรือเฟอร์นิเจอร์ได้ แต่ยังไม่มีใครทำ อะไรที่มันขายเป็นเงินได้ถึงจะมีคนปลูก

คนสมัยนี้ปลูกอะไรที่มันได้เงินก่อน ป่าภาคเหนือถึงล้มระเนระนาดด้วยการขยายตัวของพืชเชิงเดี่ยว ที่รุนแรงมาก็คือข้าวโพด บริษัทซีพีที่เขาเอาข้าวโพดไปผลิตอาหารสัตว์คงไม่รู้หรอกว่ากิจกรรมของเขามันทำให้เกิดการทำลายผืนป่า ทำลายความหลากหลายของโลกอย่างมหาศาล เขาบอกว่า เขาผลิตตามความต้องการของตลาด คนจำนวนหนึ่งก็เลยคิดว่าทำยังไงถึงจะลดการกินเนื้อสัตว์ลงได้ ผมก็เริ่มหันมากินมังสวิรัติ พยายามลดเนื้อสัตว์ที่เลี้ยงด้วยอาหารสัตว์แบบอุตสาหกรรม

นอกจากข้าวโพดจะถูกนำไปทำอาหารสัตว์แล้ว ก็ยังเอาไปทำเอทานอลด้วย ก่อนปลูกเกษตรกรจะเตรียมที่ด้วยการถางป่า เผาป่า แล้วใช้รถแทรกเตอร์ไถพรวน มันเป็นการทำลายหน้าดิน ทำลายความชื้น ทำให้เกิดความแห้งแล้ง เกิดน้ำป่าไหลหลากฉับพลัน พอหญ้าขึ้นมาซึ่งทำหน้าที่ปกคลุมหน้าดิน เขาก็ใช้ยาฆ่าหญ้า เห็นแล้วตกใจมากเลยนะ เขาจอดรถปิคอัพไว้ข้างทาง มีถังสองร้อยลิตร มีเครื่องคูโบต้า สายยางที่ต่อยาวหลายร้อยเมตร ลากไปพ่นแบบข้ามเขาข้ามดอย พอหญ้าแห้งก็เผา เกิดปัญหาหมอกควันไฟ ยาฆ่าหญ้าเป็นตัวเร่งให้เกิดไฟป่าได้ง่าย เร็ว แรง และขยายตัวมากขึ้น เพราะยิ่งแล้งก็ยิ่งขยายตัวเร็ว

พี่อ้วนจะปลูกกล้วยป่าที่ไหนครับ
ริมห้วยรอบดอยหลวงเชียงดาว ไม่ปลูกในทุ่งหญ้า เพราะเราต้องการรักษาระบบนิเวศ บางคนเข้าใจว่าป่าที่อุดมสมบูรณ์ต้องมีต้นไม้ใหญ่เท่านั้น ที่จริงแล้วป่าต้องมีองค์ประกอบ ในป่าผืนหนึ่งควรมีป่าดิบชื้น ป่าดิบแล้ง ป่าเบญจพรรณ และทุ่งหญ้า เพราะสัตว์หลายชนิดต้องออกหากินในทุ่งหญ้า เหมือนกับคนเรา แต่ละวันเราก็ต้องอยู่ในห้องนอน เข้าห้องน้ำ ห้องครัว ฉะนั้นบ้านของสัตว์ก็ต้องหลากหลาย มีที่สูง ที่ต่ำ ที่ให้นอนผึ่งแดด และมีที่ปลอดภัยให้ได้หลบซ่อน

เมื่อเราปลูกรอบดอยหลวง เวลาชาวบ้านเผาไร่แล้วไฟลุกลามเข้าไป ถ้าเจอลำห้วย เจอแนวกล้วยป่าก็น่าจะหยุดได้บ้าง จะได้ไม่ลุกลามขึ้นไปข้างบน ถ้ามันลุกลามขึ้นไปบนหน้าผาสูงนี่หมดสิทธิ์ที่เราจะขึ้นไปช่วยกันดับ